عبد الغفار بن علي محمد ( نجم الدوله )
59
سفرنامه دوم نجم الدوله به خوزستان ( فارسى )
سى هزار نفر تقريبا و سه هزار باب خانه . جناب حجّة الاسلام حاجى سيد محمد باقر كلهرودى ، عموزادهء حاجى آقا محسن ، و اعتضاد الملك تشريف آوردند به ديدن حقير . سيد ، پيرمرد فاضل جليل القدر است . صبح جمعه 24 [ ربيع الثّانى ] از سلطانآباد حركت نموده ، به سمت توره پنج فرسخ است . در دو فرسخى ، از كنار نمككور گذشتيم . توره متعلّق است به حاجى صمصام الملك ؛ و على جان بيگ تا آنجا ، به مشايعت ، همراه بود . رودخانه دارد . دويست تومان براى تعمير پل آنجا برآورد شده . صبح شنبه 25 [ ربيع الثّانى ] حركت نموديم به سمت زاليان . چهار فرسخ و نيم است . دو دانگ آن ملك پسر حاجى سيد محمد باقر است . قريهء بد وضع كثيفى است . [ بروجرد ] صبح يكشنبه 26 [ ربيع الثّانى ] حركت نموديم به سمت بروجرد و از كنار سر نجه كه سه فرسخى بروجرد است ، گذشتيم . پنج فرسخ است . در راه ، برف سختى گرفت به ارتفاع هفت گره 10 . در عمارت حكومت جديد البناى بىدرب و پنجره منزل كرديم . مدّت توقّف ، از هر بابت ، خيلى سخت گذشت . برف راه نمىداد كه بيرون رويم . رسيده بود به يك ذرع ارتفاع . جمعى تجّار معروف آنجا به ديدن آمده ، اظهار خوشدلى و امتنان كردند از بابت داير نمودن راه لرستان و دعاى بسيار به وجود مبارك اقدس شاهنشاهى نمودند . روز شنبه 2 جمادى الاولى به اتّفاق جناب ناظم خلوت رفتيم به دعوت حاجى آقا محمد ، از اعيان بروجرد و از سادات طباطبايى ، اولاد سيد كشفى 11 . جناب حاجى ميرزا هيبت اللّه ، پسر مرحوم حاجى ميرزا محمود هم حاضر بودند . ضمنا صحبت شد از سوء سلوك بعضى حكّام ماضيّه و حاليّه و از نيك فطرتى و حسن سلوك حكيم الممالك در اوقات حكومتش كه بعضى بدعتها را برداشته مثل صابونپزى قلب و زغالفروشى در مواضع معيّنه و امثال آن و ترويج بعضى صنايع مثل قلمكار و روى فرش نخى اعلا و پارچهبافى براى لباس سرباز و امثال آن . واقعا حكيم الممالك عجب آدم نيك فطرت خوبى است ! صنايع بروجرد بافتن گليم و خرسك است و دواتگرى و ساختن آلات برنجى مثل آفتابه لگن اسلامبولى و سماورهاى خوب و آهنگرى مثل اسباب پيش بخارى و غيره و قلمكار و چيتسازى كه سابق چند هزار عدل حمل مىشد به روسيّه و حالا چند سال است كه شكست خورده . شب دوشنبه 4 [ جمادى الاولى ] و روز و شب سهشنبه باز برف سختى در بروجرد باريد و راه عبور مسدود شد .